AI en het geschreven boek

AI en het geschreven boek

Het is een fenomeen dat snel de overhand krijgt in ‘boekenland’: het AI-boek. Het boek dat niet de creatie is van een of meer menselijke auteurs, maar waar Chat GTP - of welk programma dan ook - zijn handtekening onder zet. Je hoeft maar op Amazon te kijken om de razendsnelle opmars te zien van de robotisering van het geschreven woord. Soms staat het er netjes bij, soms niet. In bepaalde niches - boeken over zelfhulp, snelle non-fictie -  lijkt het inmiddels eerder regel dan uitzondering te zijn. Amazon probeert het bij te houden met richtlijnen, maar de stroom is groter dan de sluizen kunnen tegenhouden.

Binair is de scheiding ook niet meer, tussen mens en robot - het is vaak niet meer of/of, maar steeds meer en/en. AI is net zo vaak piloot als co-piloot. Auteurs gebruiken AI als standaard hulpmiddel. Voor varianten. Voor herschrijven. Voor simplificeren.

De schrijver verdwijnt niet, maar zijn rol verandert. Hij typt minder, hij vraagt vaker advies. Dat geldt voor literaire fictie, maar misschien nog wel sterker voor functionele teksten: educatief materiaal, instructies, toegankelijke non-fictie. Teksten waarin de feiten domineren. Feiten die AI graag voor je uitzoekt - al is het vaak onduidelijk hoe - en dat in een fractie van de tijd die researchers er vroeger voor nodig hadden.

Inmiddels heeft die ontwikkeling ook een terrein bereikt dat lang als onbereikbaar gold: de makkelijke taal. Onbereikbaar, want moeilijk, vakspecifiek en kennis van de doelgroep is vereist.

Sinds kort bestaat er een Duitse uitgeverij die met behulp van AI ‘klassiekers’ omzet naar eenvoudige taal. Er vindt nog wel redactie plaats (door een mens welteverstaan), maar die komt pas daarna. Het idee erachter is duidelijk: je slaat de tijdrovende stappen van het menselijk herschrijven handig over, zo kun je snel de productie opvoeren en binnen een mum van tijd een megabibliotheek aan teksten creëren. Van oudere boeken, dat wel. Van auteurs die er niets meer over te zeggen hebben, omdat ze allang dood zijn. En zich misschien wel in hun graf omdraaien.

‘Ouderwets’ werkende uitgeverijen, zoals de onze, hebben het nakijken. Overtroefd door de techniek, zoals de typemachine plaats moest maken voor de computer en tegenwoordig vrijwel niemand meer een huistelefoon heeft. Tenminste, dat wordt dan snel gedacht.

Ik heb de moeite genomen om eens een paar van die AI-vereenvoudigde klassiekers te bekijken. De site van de uitgeverij maakt er immers geen geheim van. Ik pakte Kafka, Die Verwandlung in dit geval. Hebben we zelf ook gedaan binnen onze zusteruitgeverij Spass am Lesen Verlag. Op het eerste gezicht lijkt het resultaat best aardig.Korte zinnen. Bekende woorden. Geen bijzinnen. Alles volgens de regels. En toch ontbreekt er iets.

Niet grammatica, niet een tekort aan hoog-frequente woorden, maar rijke taal. Het besef van wat een tekst met een lezer doet. Van waar spanning ontstaat. Van wat je wel weglaat en wat je juist bewaart. Wat je mist, is de mens.

Makkelijke taal is geen technisch recept, maar een verworven vaardigheid. Ze is de afgelopen decennia opgebouwd door schrijvers, redacteuren, taaldeskundigen en lezers die samen ontdekten: dit werkt wel, dit niet. Een nieuwe, rijke taal. Dit is begrijpelijk, maar nog steeds literatuur. Dit is eenvoudig, maar niet simplistisch.

Het gevaar zit niet in AI op zich. Het gevaar zit in gemakzuchtig gebruik. In de verleiding om te denken dat regels genoeg zijn. Dat taal kan worden teruggebracht tot vinkjes: zinslengte, woordfrequentie, niveau. Wie zo te werk gaat, loopt het risico om makkelijke taal te reduceren tot een soort talige pap: glad, verteerbaar, maar zonder voedingswaarde.

En juist lezers van makkelijke taal verdienen beter. Zij verdienen rijke teksten die hen serieus nemen. Die niet alleen begrijpelijk zijn, maar ook betekenisvol. Die ruimte laten voor emotie, nuance en - ja -  zelfs voor een beetje frictie.

Makkelijke taal is moeilijk werk. Hemingway zei het al: easy reading is hard to write. Het vraagt keuzes, ervaring, literaire gevoeligheid. Het vraagt om mensen die weten hoe het werkt met eenvoudige taal. Technologie kan daarbij misschien ondersteunen, maar meer niet. Zodra we haar de maat laten bepalen, dreigen we iets kwijt te raken wat met geen enkel model te herstellen is.
Niet de tekst. Maar het vertrouwen erin.
Ik kan u verzekeren. Wij blijven ons werk ook in 2026 als handwerk bedrijven.
En ik heb er alle vertrouwen in dat u het verschil blijft zien.