De denkende mens

De denkende mens

Een man van veertig krijgt een ingewikkelde brief van zijn zorgverzekeraar. Hij leest hem niet. Hij maakt er een foto van in ChatGPT en vraagt om een samenvatting.

Een studente moet een essay schrijven. Ze formuleert geen eigen argumenten meer, maar vraagt Claude om een eerste versie.

Een kiezer twijfelt tussen twee politieke partijen. Hij leest de verkiezingsprogramma’s niet. Hij vraagt Gemini welke partij het beste bij hem past.

Komt u dit bekend voor? Hoort het voor u ook al tot de dagelijkse praktijk? Waarom ook niet, u hoeft zich nergens voor te schamen toch. Niemand doet iets verkeerd en niemand is lui. Iedereen gebruikt simpelweg de hulpmiddelen die beschikbaar zijn.

En toch rijst de vraag: wat gebeurt er met een samenleving wanneer steeds minder mensen nog zelf lezen, analyseren en nadenken?

Het is nog geen twintig jaar geleden dat we ons zorgen maakten over ontlezing. Bibliotheken sloegen alarm, leraren klaagden dat kinderen minder lazen en uitgevers zagen hun oplages krimpen. Het leek vooral een culturele zorg. Wie leest er straks nog romans? Wie kent nog de klassiekers?

Tien jaar geleden kwam daar een nieuwe zorg bij. Onderzoeken als PISA en PIAAC lieten zien dat niet alleen het leesgedrag veranderde, maar ook de leesvaardigheid. Steeds meer jongeren en volwassenen hadden moeite met langere teksten, complexe informatie en kritisch begrip.

Nu dient zich de volgende fase aan. Want inmiddels hebben we niet alleen meer te maken met ontlezing. We hebben ook te maken met kunstmatige intelligentie. AI schrijft mails, maakt rapporten, vat vergaderingen samen, creëert presentaties en geeft antwoorden op vrijwel iedere vraag. Dat levert enorme voordelen op. Werk wordt sneller gedaan. Kennis wordt toegankelijker. Hoera, de productiviteit stijgt.

Maar onder die voordelen ligt een ongemakkelijke vraag verborgen. Wat gebeurt er wanneer mensen steeds minder zelf hoeven te denken? De geschiedenis leert dat menselijke vermogens afnemen wanneer ze niet meer worden gebruikt.

Spieren verslappen zonder beweging. Ons richtingsgevoel wordt minder wanneer we uitsluitend op de routeplanner vertrouwen. Hoofdrekenen gaat steeds slechter wanneer iedere berekening door een rekenmachine wordt uitgevoerd.

Use it or lose it. U kent het beroemde spreekwoord vast. Waarom zou dat voor denken anders zijn?

Lezen is namelijk veel meer dan het opnemen van informatie. Lezen is een mentale training. Tijdens het lezen leggen we verbanden, houden we informatie vast, interpreteren we nuances, wegen we argumenten af en bouwen we kennis op. Wie leest, oefent concentratie. Oefent ongemerkt zijn geheugen en denken.

Leesbevordering is daarmee niet langer een culturele missie alleen, maar wordt op die manier steeds meer een vorm van cognitief onderhoud. Want een samenleving die leest, houdt haar denkvermogen op peil. En een samenleving die niet meer leest, loopt het risico dat denken langzaam wordt uitbesteed aan een apparaat.

Misschien moeten we daarom een nieuw principe omarmen: 'Leesbevordering houdt mensen denkend.' Niet hoeveel boeken we nog verkopen is de vraag van de toekomst, maar hoe we mensen we nog zelf laten denken.