Wereldboekendag - Op naar een bredere definitie van ‘het boek’

Op naar een bredere definitie van ‘het boek’

Traditioneel maakt het CPNB altijd eind januari bekend wat de boekenverkoop in het afgelopen jaar is geweest. Wie vermoedt dat het steevast om een dalende trend, gaat, heeft het echter mis. Eigenlijk is de boekenmarkt in ons land al jaren stabiel. Ook in 2025 bedroeg deze rond de 700 miljoen euro omzet. Allerminst een instortende sector dus.

Toch gaat er achter die stevige cijfers een ongemakkelijke waarheid schuil. Want lezen staat onder druk. Anders gezegd: de boekenmarkt is gezond, de leescultuur niet. Of subtieler: we leven niet in een tijd zonder boeken, maar zonder lezers.

Niet omdat boeken slechter zijn geworden. Integendeel. Maar omdat de concurrentie om onze menselijke aandacht de laatste decennia enorm toegenomen is. De smartphone heeft zich in onze broekzak genesteld als een nieuw lichaamsdeel. Het zorgt voor een oneindige stroom van beeld: korte video’s, sociale media, nieuwsflitsen. Alles snel, alles vluchtig, alles gericht op directe prikkeling. En dat verdringt het ‘ouderwetse’ lezen.  Want lezen - echt lezen, boeken lezen - vraagt precies het tegenovergestelde, namelijk om tijd, rust en concentratie. Het vraagt dat je je overgeeft aan een verhaal dat niet na dertig seconden beloond wordt met een dopaminepiek, maar pas na tientallen pagina’s iets prijsgeeft.

Lezen, dat is een andere spier dan die van de snelle beeldbevrediging. Noem het de ‘concentratie-spier’. En die spier wordt de laatste decennia minder vaak gebruikt.

We zien het vooral bij jongeren - maar net zo goed bij volwassenen -: een groeiende tweedeling. Aan de ene kant de lezers - mensen die blijven lezen, die boeken kopen, die zich verliezen in verhalen. Aan de andere kant een steeds grotere groep die nauwelijks nog een boek opent. Niet uit onwil, maar omdat de drempel simpelweg te hoog is geworden.

En dat is precies waar Wereldboekendag (binnenkort weer op 23 April) over zou moeten gaan. Die dag zou niet alleen een feest voor liefhebbers moeten zijn. Niet alleen een ode aan literatuur, auteurs en boekhandels - hoe belangrijk die ook zijn. Maar juist ook een moment om stil te staan bij de mensen die níet lezen. Of niet meer lezen. Of misschien nooit echt zijn begonnen.

Want lezen is meer dan ontspanning of cultuur. Het is een vaardigheid die zichzelf versterkt. Wie leest, leert beter lezen. En wie beter leest, leert makkelijker. Boeken vragen meer van je dan een krant of een bericht op je telefoon. Ze trainen je concentratie, verbeelding en taalgevoel. Ze bouwen, langzaam maar zeker, aan je vermogen om complexe informatie te begrijpen.

Daarom is het zo belangrijk dat we de groep die buiten de boot dreigt te vallen, niet vergeten. En daar hoort ook bij dat we het idee van ‘het boek’ verbreden. Niet alleen de dikke roman of de literaire klassieker telt. Juist ook de boeken die drempels verlagen verdienen een podium: toegankelijke edities, boeken in eenvoudige taal, luisterboeken, meeleesboeken, brailleboeken. Alles wat mensen helpt om wél binnen te stappen in die wereld van verhalen.

Want voor wie lezen moeilijk is, is een boek meestal geen uitnodiging, maar een gesloten deur. Wereldboekendag zou de dag moeten zijn waarop we die deur openzetten.